Forumkeuze in algemene verkoopvoorwaarden (ook) toepasselijk op distributieovereenkomst?

In deze blog zal een arrest van het Hof Den Haag van 30 mei 2017 behandeld worden, waarin de vraag centraal staat of een forumkeuzebeding in de algemene verkoopvoorwaarden tevens van toepassing is op een overkoepelende distributieovereenkomst. Deze vraag is door het Hof beantwoord aan de hand van de regels van het internationaal privaatrecht, aangezien in het onderhavige geval sprake was van een internationale overeenkomst.

Feiten

In 2010 hebben Nickelson Nederland B.V. (hierna: Nickelson), gevestigd in Nederland, en Clodenis BVBA (hierna: Clodenis), gevestigd in België, een mondelinge distributieovereenkomst gesloten. Hierbij is afgesproken dat Clodenis in België distributeur zal worden voor de verkoop van kleding. Vervolgens zijn tussen partijen, in het kader van deze distributieovereenkomst, verschillende koopovereenkomsten gesloten. In deze koopovereenkomsten is verwezen naar de algemene voorwaarden behorende bij de orderbevestigingen. Deze algemene voorwaarden zijn weergegeven op de achterkant van de desbetreffende orderbevestigingen. In artikel 2 van de algemene voorwaarden wordt bepaald dat: “Alle geschillen m.bt. deze overeenkomst zullen worden beslecht door de bevoegde rechter te Rotterdam.” Er is dus een forumkeuzebeding opgenomen in de algemene voorwaarden, waarin de Nederlandse rechter bevoegd verklaard is. Bij brief van 10 januari 2014 heeft Nickelson de (mondelinge) distributieovereenkomst opgezegd. Clodenis heeft bezwaar gemaakt tegen die opzegging en aanspraak gemaakt op een schadevergoeding wegens onrechtmatige opzegging.

Procesverloop

In eerste aanleg heeft Nickelson gevorderd te verklaren voor recht, dat op de distributieovereenkomst tussen partijen Nederlands recht van toepassing is. Daarnaast heeft Nickelson gevorderd dat zij deze distributieovereenkomst tegen een redelijke opzegtermijn heeft opgezegd en dat zij geen schadevergoeding of een goodwill vergoeding aan Clodenis verschuldigd is. Clodenis heeft echter de bevoegdheid van de Nederlandse rechter betwist. De rechtbank was het hiermee eens en heeft zich onbevoegd verklaard van de vordering van Nickelson kennis te nemen. Kort gezegd oordeelde zij dat met betrekking tot de distributieovereenkomst geen wilsovereenstemming bestond over de forumkeuze in de algemene voorwaarden. Tevens heeft de rechtbank geoordeeld dat artikel 5 sub 3 Brussel I-Verordening in deze situatie ook geen bevoegdheid verleent aan de Nederlandse rechter. Nickelson is tegen deze beslissing in hoger beroep gegaan en betoogt dat de Nederlandse rechter wel degelijk bevoegd is van haar vorderingen kennis te nemen op grond van forumkeuze, dan wel op grond van artikel 5 sub 3 Brussel I-Verordening.

Voorts heeft Clodenis op 13 februari 2014 Nickelson gedagvaard voor de rechtbank van koophandel te Brussel. In die procedure vordert Clodenis een schadevergoeding van Nickelson voor het onrechtmatig opzeggen van de distributieovereenkomst. De rechtbank te Brussel heeft de behandeling van de zaak echter geschorst totdat het Hof Den Haag uitspraak zal hebben gedaan. Het Hof heeft inmiddels, op 30 mei 2017, uitspraak gedaan. Hieronder zal het oordeel van het Hof Den Haag in deze zaak uiteengezet worden.

Is de Nederlandse rechter bevoegd op grond van forumkeuze?

Allereerst zal besproken worden of de forumkeuze in de algemene voorwaarden ook van toepassing is op de distributieovereenkomst. Indien dit het geval is, dan is de Nederlandse rechter bevoegd om van geschillen naar aanleiding van de distributieovereenkomst kennis te nemen. Het Hof den Haag vond er het volgende van; volgens het Hof geldt in zijn algemeenheid dat – ook in verband met de internationale bevoegdheid – een onderscheid moet worden gemaakt tussen de distributieovereenkomst en de onderliggende koopovereenkomsten. Ook in het onderhavige geval is volgens het Hof sprake van een los van de koopovereenkomst staande distributieovereenkomst. Het Hof onderbouwt dit onder meer met de overweging dat de verplichtingen in de overeenkomsten niet identiek aan elkaar zijn. Zo staat immers vast dat de distributieovereenkomst een afnameverplichting inhoudt, welke niet terug te vinden is in de (algemene verkoopvoorwaarden bij de) koopovereenkomsten.

Vervolgens gaat het Hof Den Haag in op de vraag of partijen ten aanzien van de distributieovereenkomst de forumkeuze zijn overeengekomen. In dat verband is volgens het Hof het arrest Höszig (C-222/15) van belang, waarin het Hof van Justitie van de EU zijn vaste rechtspraak over artikel 23 EEX-Verordening ((EG) 44/2001), oftewel de Brussel I-Verordening, heeft bevestigd en verduidelijkt. Kort gezegd ziet de EEX-Verordening op de vraag welke rechter bevoegd is in geval van grensoverschrijdende geschillen ten aanzien van burgerlijke en handelszaken. Opgemerkt dient te worden dat de EEX-Verordening inmiddels is vervangen door de Herschikte EEX-Verordening ((EU) 1215/2012), oftewel de Brussel Ibis-Verordening. Deze Herschikte EEX-Verordening is echter slechts van toepassing op rechtsvorderingen die zijn ingesteld op of na 10 januari 2015. Aangezien de vorderingen van Nickelson waren ingesteld vóór deze datum, was in het onderhavige geval de oude EEX-Verordening nog van toepassing. Artikel 23 van deze Verordening (dat overeenkomt met artikel 25 van de Herschikte EEX-Verordening) heeft betrekking op een door partijen gemaakte forumkeuze.

Uit het arrest Höszig volgt dat artikel 23 lid 1 EEX-Verordening onder meer vereist dat sprake is van daadwerkelijke instemming van de betrokkenen. De aangezochte rechter moet nagaan of het forumkeuzebeding daadwerkelijk het voorwerp is geweest van wilsovereenstemming tussen partijen, die duidelijk en nauwkeurig tot uiting moet komen. Voorts heeft het Hof van Justitie in het arrest Höszig, onder verwijzing naar zijn vaste rechtspraak, aangegeven dat een forumkeuzebeding in de algemene voorwaarden geldig is indien:
I. in de tekst van de door beide partijen ondertekende overeenkomst zelf uitdrukkelijk wordt verwezen naar de algemene voorwaarden die dit beding bevatten;
II. deze uitdrukkelijke verwijzing door een partij bij betrachting van een normale zorgvuldigheid kan worden nagegaan; en
III. vaststaat dat de algemene voorwaarden, met daarin het forumkeuzebeding, daadwerkelijk aan de andere contractpartij zijn meegedeeld.

De vraag of partijen ten aanzien van de distributieovereenkomst de forumkeuze zijn overeengekomen, kan langs twee wegen worden benaderd:
A. zijn partijen in (het kader van) de distributieovereenkomst overeengekomen dat de forumkeuze in de algemene voorwaarden ook betrekking heeft op de distributieovereenkomst?
B. zijn partijen een forumkeuze overeengekomen die ook betrekking heeft op de distributieovereenkomst?

Het Hof oordeelt allereerst dat langs weg A geen sprake is van een geldig forumkeuzebeding. Het staat immers vast dat partijen de distributieovereenkomst mondeling gesloten hebben (en niet later schriftelijk bevestigd hebben). Vandaar dat geen sprake is van een door beide partijen ondertekende distributieovereenkomst, waarin uitdrukkelijk wordt verwezen naar de algemene voorwaarden die het forumkeuzebeding bevatten. Voor de benadering langs weg B is de vraag of de forumkeuze in de algemene verkoopvoorwaarden bij de koopovereenkomsten (ook) betrekking heeft op de distributieovereenkomst. Volgens het Hof ligt dit in zijn algemeenheid niet voor de hand, maar dient toch onderzocht te worden of hiervan in het onderhavige geval sprake is. Voor de beoordeling hiervan dient gekeken te worden naar de uitleg van het forumkeuzebeding. Hierbij rijst volgens het Hof de vraag welke maatstaf moet worden gehanteerd bij de uitleg van het forumkeuzebeding. Hierbij kan gedacht worden aan twee benaderingen. Volgens de eerste benadering moet deze maatstaf worden gevonden in het op het beding toepasselijke nationale recht, wat in het onderhavige geval het Nederlands recht is. Daarnaast kan ook gedacht worden aan een verordeningsautonome interpretatiemethode. In deze blog zal verder niet worden ingegaan op de verschillende uitlegmaatstaven, aangezien beide benaderingen volgens het Hof tot hetzelfde resultaat leiden. Het Hof heeft geoordeeld dat volgens zowel de verordeningsautonome uitleg als de uitleg onder Nederlands recht het forumkeuzebeding betrekking heeft op de koopovereenkomsten, maar niet op de distributieovereenkomst. De tekst van het forumkeuzebeding en van de algemene verkoopvoorwaarden is volgens het Hof namelijk duidelijk alleen toegesneden op de koopovereenkomsten. Het Hof onderbouwt dit onder meer door aan te geven dat in de algemene voorwaarden steeds wordt gesproken over ‘koper’ en ‘verkoper’, en de bepalingen regelingen behelzen voor koopovereenkomsten. Het Hof oordeelt aldus dat het forumkeuzebeding in de algemene voorwaarden geen betrekking heeft op de distributieovereenkomst. Zowel via weg A als via weg B is aldus geen sprake van een geldige forumkeuze als bedoeld in artikel 23 lid 1 van de EEX-Verordening.

Is de Nederlandse rechter bevoegd op grond van artikel 5 sub 3 Brussel-I Verordening?

Volgens Nickelson is de Nederlandse rechter subsidiair bevoegd op grond van artikel 5 sub 3 EEX-Verordening. Artikel 5 sub 3 EEX-Verordening bepaalt dat ten aanzien van verbintenissen uit onrechtmatige daad, de rechter van de plaats waar het schadebrengende feit zich heeft voorgedaan bevoegd is. Hierbij dient allereerst beoordeeld te worden of de vorderingen van Nickelson ‘verbintenissen uit onrechtmatige daad’ betreffen. Het Hof oordeelt dat deze vraag in het midden kan blijven, aangezien de Nederlandse rechter hoe dan ook geen bevoegdheid heeft op grond van dit artikel. Volgens het Hof ligt de plaats waar de ‘schadebrengende gebeurtenis’ zich heeft voorgedaan, namelijk niet in Nederland. Volgens het arrest Kalimijnen (zk. 21/76) van het Hof van Justitie van de EU, vallen onder de ‘schadebrengende gebeurtenis’, zowel de plaats van de schadeveroorzakende gebeurtenis (Handlungsort) als de plaats waar de schade is ingetreden (Erfolgsort). Nickelson heeft aangevoerd dat de beslissing om de distributieovereenkomst te beëindigen en het opstellen en versturen van de opzeggingsbrief, als ‘schadeveroorzakende gebeurtenis’ (Handlungsort) moet worden aangemerkt. Aangezien dat alles plaatsvond in Nederland, bevindt de plaats van de ‘schadeveroorzakende gebeurtenis’ zich volgens Nickelson in Nederland. Het Hof is echter van oordeel dat de louter interne beslissing van Nickelson tot het beëindigen van de distributieovereenkomst, ook al is deze neergelegd in een brief aan Clodenis, niet kan worden aangemerkt als ‘schadeveroorzakende gebeurtenis’. Daarvan is volgens het Hof immers pas sprake als Clodenis op de hoogte is van de beëindiging van de distributieovereenkomst. De plaats waar de brief is ontvangen, moet dus worden aangemerkt als de plaats waar de beëindiging heeft plaatsgevonden (Handlungsort). Deze brief is door Clodenis in België ontvangen, waardoor de plaats van de ‘schadeveroorzakende gebeurtenis’ in België ligt. Het Hof geeft volledigheidshalve aan dat de plaats waar de schade is ingetreden (Erfolgsort), zich ook in België bevindt. Vandaar dat de Nederlandse rechter geen bevoegdheid kan ontlenen aan artikel 5 sub 3 van de EEX-Verordening.

Aanbevelingen voor de praktijk

Indien u wenst dat een forumkeuzebeding in de algemene voorwaarden (ook) betrekking heeft op een overkoepelende distributieovereenkomst, doet u er verstandig aan in de distributieovereenkomst uitdrukkelijk te verwijzen naar de algemene voorwaarden die het forumkeuzebeding bevatten. Door deze verwijzing is het forumkeuzebeding (ook) van toepassing op de distributieovereenkomst (benadering langs weg A), zonder dat gekeken dient te worden naar de uitleg van het forumkeuzebeding (benadering langs weg B). Het dient hierbij wel te gaan om een uitdrukkelijke verwijzing die door een partij bij betrachting van een normale zorgvuldigheid kan worden nagegaan. Het is tevens noodzakelijk dat de distributieovereenkomst, met daarin de uitdrukkelijke verwijzing naar de algemene voorwaarden, door beide partijen wordt ondertekend. Ten slotte dient vast te staan dat de algemene voorwaarden daadwerkelijk aan de andere contractpartij zijn meegedeeld. Indien hieraan is voldaan zullen de algemene voorwaarden die het forumkeuzebeding bevatten, aldus (ook) van toepassing zijn op de distributieovereenkomst.

Kneppelhout & Korthals Advocaten

Lisa van Vliet, sectie Handel, Industrie & Logistiek.

Op de hoogte blijven?

Schrijf je in en ontvang de laatste nieuwsupdates, artikelen, blogs en evenement notificaties.