Het A-team op onze koopvaardijschepen?

Introductie
Een hot issue in de scheepvaart anno 2011 is bescherming tegen aanvallen door piraten voor de kust van Somalië en op de Indische Oceaan. Het internationale recht van de zee machtigt staten tot optreden tegen het universele delict van piraterij. Het recht van de vlaggenstaat bepaalt per schip of het gebruik van wapens aan boord van schepen is toegestaan. Op dit punt bestaan (nog) geen internationale verdragen. In internationale fora zoals de International Maritime Organisation(IMO) en de Contact Group on Piracy off the Coast of Somalia(CGPCS) wordt wel gesproken over te formuleren internationale richtlijnen of afspraken ten aanzien van de inzet van gewapende particuliere beveiligers aan boord van koopvaardijschepen.

Het huidige beleid van de Nederlandse ministeries van Defensie en Justitie en Veiligheid is beperkt tot het plaatsen van gewapende mariniers (Vessel Protection Detachments, oftewel VPD’s) aan boord van als kwetsbaar gekwalificeerde langzaam varende schepen. De vraag of de inzet van gewapende particuliere beveiligers (Private Security Service providers, oftewel PSC’s) op koopvaardijschepen mogelijk en wenselijk zou zijn is voorgelegd aan de daartoe ingestelde adviescommissie De Wijkerslooth. Deze heeft op 1 september 2011 het rapport Geweldsmonopolie en piraterij aangeboden, waarin zij de regering adviseert om over te gaan tot een hoger niveau van bescherming van onder Koninkrijksvlag varende koopvaardijschepen. De regering houdt naar aanleiding hiervan vooralsnog vast aan haar geweldsmonopolie, hetgeen meebrengt dat het voor koopvaardijschepen die onder de Nederlandse vlag varen verboden is particulier gewapend personeel aan boord te hebben.

Dit artikel houdt de recente Nederlandse ontwikkelingen tegen het licht en vergelijkt deze met de aanpak in Noorwegen. De Noorse wetgever nam recentelijk wel een verordening aan die particuliere gewapende beveiligers aan boord van schepen toestaat (Regulation No. 972 concerning security, anti-terrorism and anti piracy measures and the use of force on board ships and mobile offshore drilling units).

Vessel Protection Detachments
De inzet van mariniers voor de beveiliging van particuliere schepen is gebaseerd op artikel 97 van de Grondwet (“Ten behoeve van de verdediging en ter bescherming van de belangen van het Koninkrijk, alsmede ten behoeve van de handhaving en de bevordering van de internationale rechtsorde, is er een krijgsmacht.”). Deze inzet is echter niet voor alle schepen beschikbaar. Van de 250 recente aanvragen voor militaire bijstand werden slechts enkele tientallen gehonoreerd. De meeste aanvragen werden afgewezen vanwege capaciteitsgebrek. Daarbij rijzen de kosten van een VPD bescherming de pan uit. Beveiliging met een VPD kost circa 200.000 euro per passage. Voorzitter van de Koninklijke Vereniging Nederlandse Reders (KNVR) Tineke Netelenbos: “We zijn er niet tegen dat Defensie geld vraagt voor de beveiliging van schepen, maar de bedragen moeten wel marktconform zijn willen we de concurrentie met het buitenland aankunnen. Buitenlandse reders betalen voor het inhuren van private beveiliging rond 80.000 dollar (56.000 euro) per passage.”De KNVR blijft daarom van mening dat reders zelf private beveiliging moeten kunnen inhuren, omdat Defensie nu eenmaal niet aan de vraag kan voldoen.

Werkgeversdilemma
Het gebruik van geweld is één van de meest ingrijpende inbreuken op de grondrechten van een burger. Artikel 11 van de Grondwet bepaalt dat eenieder het recht heeft op onaantastbaarheid van zijn lichaam. Om eigenrichting van burgers te voorkomen heeft de Nederlandse overheid een geweldsmonopolie. De overheid bepaalt als enige wie geweld mag toepassen en is verantwoordelijk voor voldoende veiligheid en rechtshandhaving voor haar burgers. Aan de andere kant verplicht artikel 7:611 BW inzake goed werkgeverschap een werkgever om de veiligheid van zijn werknemers te waarborgen. Zorgt een reder die op last van de overheid risicogebieden bevaart zonder gewapende beveiliging wel voldoende voor de veiligheid van zijn bemanningsleden aan boord? Dat is het werkgeversdilemma van de reders.

Betere bescherming
Nederlandse reders nemen geen genoegen met de regeringsaanpak en zeggen het heft in eigen handen te moeten en zullen nemen ter bescherming van hun schepen en bemanning. De reders Vroon en Jumbo Shipping kondigden in november 2011 ondanks het geldende wapenverbod aan om toch gebruik te zullen gaan maken van gewapende beveiligers op hun schepen onder de Nederlandse vlag. Directeur Coco Vroon: “Ik ga het niet stiekem doen, want ik schaam me er niet voor dat ik mijn bemanning wil beschermen.” Minister van Veiligheid en Justitie Ivo Opstelten benadrukte hierop direct dat het gebruik van private gewapende beveiligers illegaal is in Nederland en hierop hoge sancties staan. “De wet zal worden gehandhaafd”, aldus de minister. Als alternatieve oplossing heeft het Groningse Seatrade besloten zijn laatste schepen die onder de Nederlandse vlag varen uit te vlaggen naar een nationaliteit van een andere vlaggenstaat die het gebruik van gewapende beveiligers wel toestaat. De Amsterdamse reder Spliethof, met een vloot van ruim honderd schepen, ziet de Nederlandse vlag echter als een kwaliteitsvlag waardoor omvlaggen voor haar geen optie is. Spliethof vaart nu zolang het nog lucratief is om de Kaap, anders ziet zij zich simpelweg gedwongen de lading te weigeren.

Volgens de commissie De Wijkerslooth moet de bescherming van schepen voor de kust van Somalië door de Nederlandse overheid worden verbeterd door in eerste instantie meer VPD's in te zetten dan momenteel het geval is. Zo nodig moet volgens de commissie de inzet van reservisten en gewapende particuliere beveiligers mogelijk worden gemaakt, maar dan uitsluitend op basis van inlening door de overheid en gemilitariseerd door Defensie. De inschakeling van particuliere beveiligers door reders zelf acht de commissie onder de huidige omstandigheden nog onwenselijk.

De commissie De Wijkerslooth benadrukt de complicaties die het uit handen geven van het geweldsmonopolie door de staat met zich meebrengt. Ten eerste zouden de Wet wapens en munitie en de Wet op de particuliere beveiligingsorganisaties en recherchebureaus ingrijpend moeten worden gewijzigd. Dergelijke wetgeving vergt doorgaans meerdere jaren en is dus geen korte termijn oplossing voor dit urgente probleem. Ten tweede kan de overheid geen ‘blanco cheque’ afgeven: de verantwoordelijkheid van de overheid inzake het geweldsmonopolie vereist dat het toelaten van bewapende PSC’s slechts denkbaar is onder een strak regiem van regulering en toezicht, hetgeen nadere invulling en uitwerking vergt. De commissie adviseert echter dat het wel mogelijk moet zijn om private beveiligers een tijdelijke militaire status te geven. Hierdoor zou het geweldsmonopolie toch in handen van de staat blijven. Het kabinet is de haalbaarheid van dit voorstel aan het uitwerken en zal voor het einde van 2011 de Tweede Kamer hierover informeren (bron: stukken Tweede Kamer, 32 706, nr. 19).

De Noorse benadering
De nieuwe Noorse verordening staat het gebruik van geweld toe wanneer dat nodig is ter bescherming of voorkoming van daden van terrorisme of piraterij. Hierbij behoudt de kapitein te allen tijde het gezag. De reders en de beveiligingsbedrijven moeten voor het gebruik van gewapende beveiligers en wapens aan boord van het schip strikte procedures opstellen en implementeren. Een incident waarbij geweld is gebruikt moet binnen 72 uur gerapporteerd worden aan de Norwegian Maritime Directorate. Als er een vermoeden bestaat dat het geweld heeft geleid tot lichamelijk letsel of een sterfgeval, dient het bovendien direct te worden gerapporteerd aan de Norwegian National Criminal Investigation Service. Deze overheidsdienst zal na onderzoek beoordelen of sprake is van schending van het Noorse strafrecht en eventueel tot strafrechtelijke vervolging overgaan.

A-team?
Er bestaan uiteraard zorgen over de zogeheten cowboys binnen de bedrijfstak van de beveiligers. Noorse reders zijn verplicht een volledige risicoanalyse te doen naar het particuliere beveiligingsbedrijf. Zij moeten per geval een beoordeling van de geschiktheid van de in te schakelen PSC en zijn beveiligers voorleggen aan het Norwegian Maritime Directorate en toelichten waarom er behoefte is aan gewapende beveiligers aan boord van het betreffende schip. De Noorse verordening verwijst bovendien naar de IMO-richtlijnen op dit punt, die steeds in acht genomen moeten worden. Het Norwegian Maritime Directorate heeft de bevoegdheid te beslissen dat een particulier beveiligingsbedrijf niet bekwaam is en de inzet ervan niet toegestaan is. Volgens de Noorse veiligheidsvoorschriften heeft de reder de plicht om zijn verzekeraar te informeren over aansprakelijkheid, schade, kosten of uitgaven als gevolg of ter voorkoming van piraterij. De reder dient bovendien na te gaan of het particuliere beveiligingsbedrijf zelf is verzekerd.

Toekomst
Het is nog niet duidelijk hoe de Noorse regels zich in de praktijk zullen ontvouwen en of ze een positief effect zullen hebben op de veiligheid voor de Somalische kusten. Het gebruik van wapens zou het risico op agressief en barbaars gedrag van de piraten misschien kunnen vergroten. Aan de andere kant is tot op heden nog nooit een schip met gewapende beveiliging succesvol gekaapt door piraten. Uit cijfers van het Norwegian Maritime Directorate blijkt dat reeds 20-25% van de schepen varend onder de Noorse vlag gewapende beveiligers heeft ingehuurd.

Over de uitrusting waarmee Nederlandse schepen in de toekomst langs de Somalische kusten varen is het laatste woord nog niet geschreven. Defensie bezit momenteel niet de capaciteit om alle verzoeken van reders voor VPD’s te honoreren. Minister van Defensie Hans Hillen heeft voor 2012 tenminste 50 VPD’s toegezegd, maar hiervoor kwalificeren alleen langzaam varende schepen. Van de in het afgelopen jaar gekaapte Nederlandse schepen kwam er niet één voor in aanmerking. Jaarlijks varen er nog maar ongeveer 250 schepen onder Nederlandse vlag door het risicogebied, waar dat er eerder gemiddeld bijna 500 waren.

Toch lijkt de Nederlandse politiek de deur op een kier te zetten. Het kabinet heeft in navolging van het advies van de commissie De Wijkerslooth aangegeven dat zij een besluit zal nemen over het al dan niet mogelijk maken van de inzet van particuliere beveiligers als blijkt dat blijvend geen toereikend niveau van bescherming kan worden gegeven via VPD. Wellicht kan het Noorse beleid de Nederlandse overheid inspireren om de juridische complicaties bij het inhuren van PSC’s door reders snel en effectief op te lossen. Minister Ivo Opstelten informeerde de Tweede Kamer bovendien in het dossier piraterijbestrijding bij brief van 18 november jl. (Tweede Kamer, 32 706, nr. 21) dat het wel is toegestaan om het Nederlandse grondgebied te verlaten en binnen te gaan met aan boord een laserwapen dat geen permanente blindheid veroorzaakt (maar wel gevoelens van misselijkheid, duizeligheid, of tijdelijke verblinding), zolang het wapen niet op Nederlands grondgebied wordt gebruikt. Of de Vroons en Jumbo’s hiermee op korte termijn afdoende bewapend zijn om adequate bescherming te bieden aan de bemanning van hun schepen zal moeten blijken.

Op de hoogte blijven?

Schrijf je in en ontvang de laatste nieuwsupdates, artikelen, blogs en evenement notificaties.