Turkije bestraft?

De ontwikkelingen in Turkije en de diplomatieke rel met deze voor Nederland bijzonder belangrijke handelspartner en NAVO bondgenoot maken nogal wat los. De media hebben de afgelopen dagen het vizier op de export van strategische goederen naar Turkije en lijken zich impliciet de vraag te stellen of toch niet sprake is van –verkapte – economische sancties. BUZA heeft aangegeven dat eenzijdige Nederlandse economische sancties tegen Turkije er niet zijn noch komen.

Strategische goederen

Onder strategische goederen worden verstaan goederen waaraan om veiligheidsredenen en internationale afspraken zoveel belang wordt gehecht dat export verboden is dan wel alleen gereguleerd, d.w.z. onder voorwaarden, mogelijk is. De definitie omvat zowel militaire goederen als goederen voor tweeërlei (dual use) gebruik, d.w.z. goederen die zowel een militair als civiel gebruik kunnen hebben. Het standaard voorbeeld van een goed voor tweeërlei gebruik is een nachtkijker, maar dat is maar één voorbeeld. De lijst met goederen voor tweeërlei gebruik (Bijlage I bij Verordening (EU) 428/2009) is divers en beslaat zo’n 300 bladzijden.

Exportcontrole en sancties

Exportcontrole en sancties worden vaak in een adem genoemd. Het gaat daarbij echter zeker niet om hetzelfde! Sancties zijn (geo-)politieke instrumenten gericht tegen staten, instellingen, organisaties en bepaalde personen omdat deze gedeelde internationale waarden niet naleven (schending van mensenrechten bijv.). Exportcontrole ziet op de beperking respectievelijk regulering van de verspreiding (proliferatie) van strategische goederen (en in dat voetspoor diensten en kennis), simpelweg omdat dat naar de aard van die goederen gewenst is. Dat heeft op zichzelf niet met enige sanctie tegen wie dan ook van doen. Zijn wij er dan wat Turkije betreft? Nee. Perceptie is alles. De weigering van een vergunning wordt vaak als een sanctie gevoeld, vooral als een verscherping van het controlebeleid optreedt.

Export van strategische goederen

Een enkele uitzondering daargelaten is voor de export van militaire goederen altijd een vergunning vereist. Voor goederen voor tweeërlei gebruik geldt, ook weer uitzonderingen daargelaten (de zgn. lijst IV goederen bij Verordening (EU) 428/2009, daarvoor is ook binnen de EU een vergunning nodig), dat voor export vanuit de EU een vergunning vereist is. Het associatieverdrag met Turkije, haar NAVO lidmaatschap en de onderhandelingen over toetreding tot de EU ten spijt, export naar Turkije is export naar buiten de EU. Er is wel nog een aantal zogenaamde unilaterale algemene vergunningen voor bepaalde goederen voor tweeërlei gebruik van kracht (bijlage II bij Verordening (EU) 428/2009). Daarvan kan onder voorwaarden gebruikt gemaakt worden en daaronder heeft BUZA ook het recht aanvullende informatie te vragen.

Omdat de levering van militaire goederen aan de nationale veiligheid van de respectievelijke lidstaten kan raken, is de vergunningverlening voor militaire goederen een nationale aangelegenheid. De vergunningverlening van goederen voor tweeërlei gebruik is ingebed in het EU recht onder de al genoemde Verordening (EU) 428/2009. Vergunningen in één lidstaat afgegeven zijn EU breed geldig.

Het is bekend dat er in 2016 een viertal vergunningen voor export van militaire goederen naar Turkije is geweigerd. Of dat ook gebeurd is met goederen voor tweeërlei gebruik is niet bekend, wel is de controle onmiskenbaar verscherpt. Verscherpte controle kost extra tijd en dat hindert het zakendoen. Het momentum van de deal kan verloren gaan.

Toetsingskader

Wat is het toetsingskader van de Minister en hoe is zijn beoordeling bestuursrechtelijk ingebed? De Minister ontleent zijn bevoegdheid tot vergunningverlening aan het Besluit strategische goederen en de op dat Besluit gebaseerde Regeling goederen voor tweeërlei gebruik. In het kader van deze vergunningverlening handelt de Minister als bestuursorgaan in de zin van de Algemene wet bestuursrecht en is hij als zodanig gebonden aan de algemene beginselen van behoorlijk bestuur; onpartijdigheid, zorgvuldigheid, verbod van willekeur, verbod van misbruik van bevoegdheid en vooral ook het beginsel dat de beslissing gemotiveerd moet zijn, d.w.z. de beslissing door de feiten moet kunnen worden gedragen.

Aangegeven werd dat de vergunningverlening voor militaire goederen een nationale aangelegenheid is. Hoewel dat een zeker ideologisch en/of opportunistisch handelen (van Nederland, maar óók van de met ons om de handel concurrerende andere lidstaten) zeker niet uitsluit, wordt door de Minister niet geïsoleerd gewerkt. Hij beoordeelt vergunningaanvragen aan de hand van de zgn. gemeenschappelijke lijst van militaire goederen én het ‘gemeenschappelijk standpunt terzake criteria voor vergunningverlening’. Het gaat daarbij om 8 punten, waaronder - prominent - de mensenrechten en de interne situatie in het ontvangende land.

Voor goederen voor tweeërlei gebruik bestaat een soortgelijke, iets eenvoudigere lijst met criteria voor vergunningverlening, maar ook daar zijn de risico’s van binnenlandse onderdrukking, internationale agressie, bijdrage aan regionale instabiliteit doorslaggevende wegingsfactoren. Hoe de weging precies plaatsvindt blijft, ondanks de algemene beginselen van behoorlijk bestuur, helaas soms diffuus vanwege de vertrouwelijke aard van de onderliggende (AIVD/MIVD) informatie. Dat laatste is althans de nogal eens daarvoor gehoorde rechtvaardiging.

Slot

Perceptie is als genoemd alles en het kan voorkomen dat de beslissing niet alleen onwelgevallig, maar ook naar inzicht van de betrokkenen aanvechtbaar is. Bezwaar en beroep is dan het remedium, maar ook dat kost tijd. Het momentum van de deal is dan zeker verloren.

Voorkomen is beter dan genezen. Overtreding van de exportcontroleregels is een economisch delict met alle mogelijke strafperikelen van dien. Alle reden om al in het contractonderhandelingstraject advies in te winnen over de (on-)mogelijkheden van het zakendoen en al in het offertestadium voorzieningen zoals een opschortende voorwaarde van vergunningverlening op te nemen.

Marc Padberg, partner/advocaat Handel, Industrie & Logistiek

Op de hoogte blijven?

Schrijf je in en ontvang de laatste nieuwsupdates, artikelen, blogs en evenement notificaties.