Wetten, Regels en Risico’s in China: Het einde van guanxi?

Sinds het aantreden van Xi Jinping als president van China heeft hij vaak het nieuws gehaald met zijn harde optreden tegen corruptie. Hoewel Xi ongetwijfeld meerdere motieven heeft voor zijn kruistocht, en het door sommigen voornamelijk gezien wordt als een manier om zijn machtspositie binnen de partij te vergroten, is zijn anti-corruptie beleid toch wel duidelijk te plaatsen het breder kader van de uitbouw van de Chinese rechtsstaat, wat hij als een van zijn vier principes voor zijn beleid heeft benoemd zoals onlangs uitgelegd door Huibert de Man.

Niets voor niets was het belangrijkste thema van het laatste partijcongres in oktober het ontwikkelen van een “Socialist rule of law with Chinese characteristics”, (Hoewel de Chinese term – yīfǎzhìguó -misschien beter vertaald kan worden als ‘rule by law’.) Wat men verder ook wil denken over de figuur Xi Jinping en zijn leiderschapsstijl, een van de belangrijkste doelen voor Xi in zijn regeerperiode is het hervormen van het openbaar bestuur: betere en duidelijkere regels met een strengere en meer transparante naleving. En misschien nog wel het belangrijkste: Hierin meer controle door de centrale overheid en minder ruimte voor lokale overheden om het gebrek aan regels en controle ‘creatief’ in te vullen. De recente anti-corruptie campagne is hier slechts een voorbeeld van.

Maar wat betekent dit nu eigenlijk voor bedrijven die zaken willen doen in China, of misschien nog belangrijker, die al in China zitten met een vestiging? De kritiek is China is vaak geweest dat de regelgeving onduidelijk is, naleving willekeurig, en het rechtssysteem ondoorzichtig en niet altijd even eerlijk. Je zou dus verwachten dat de huidige plannen van de Chinese overheid om hier verandering in te brengen door veel buitenlandse bedrijven zullen worden verwelkomd.

Duidelijke naleving van wetten en regels

Een van de resultaten van het vorige partijcongres is bijvoorbeeld dat er strenger gecontroleerd zal worden op beïnvloeding van rechtbanken door lokale partij-functionarissen. Ook komen er nieuwe rechtbanken voor grotere zaken die zich tussen verschillende districten afspelen om zo onpartijdigheid te bevorderen. Een specifieke rechtbank voor intellectuele eigendomszaken is ook in oprichting. Op lange termijn dus een positieve ontwikkeling. Een duidelijk systeem van wetten en regels dat consistent wordt nageleefd biedt stabiliteit en transparantie en dat is bevorderlijk voor investeringen. Op de korte termijn betekent dit echter dat ondernemingen die nu al met een vestiging in China zitten of er zakendoen, zich dringend moeten afvragen of wat ze in China doen nog wel conform de regels is.

Xi’s beleid wordt namelijk op veel gebieden al zichtbaar. Natuurlijk op het gebied van corruptie, maar ook op het gebied van arbeidswetgeving, belastingen, accounting, immigratie en milieuwetgeving. Corruptie is natuurlijk altijd verboden geweest maar we hoeven ons geen illusies te maken. Veel buitenlandse bedrijven hebben er helaas nooit al te veel moeite mee gehad om steekpenningen via een tussenpersoon als “consultancy fees” in de boeken op te nemen, en managers in het hoofdkantoor willen vaak eigenlijk niet precies weten hoe hun lokale manager of vertegenwoordiger aan een order komt, als die order er maar komt. De controle hierop zal alleen maar toenemen en dit betekent dat het tijd voor alle bedrijven om de daad bij het woord te voegen als het gaat om hun CSR-beleid. De recente schandalen van o.a. GlaxoSmithKline zeggen genoeg over wat de gevolgen kunnen zijn.

Toenemende controle

Ook de belastingdienst heeft haar controle geïntensiveerd om de belastinginkomsten te vergroten, met specifieke aandacht voor buitenlandse bedrijven, expats en Chinezen met een buitenlands inkomen, ook een gebied waar veel expats en lokale managers jarenlang niet geaarzeld hebben om een beetje creatief te zijn, want controle was er toch nauwelijks, en de guanxi met de belastinginspecteur was goed. Regels worden strenger en controle neemt dus toe op alle gebieden, en buitenlandse bedrijven zijn vaak makkelijke targets voor overheden om mee te beginnen en mee te scoren. Bedrijven met een vestiging in China zoals een Rep Office, WFOE of Joint-Venture, moeten verder zich afvragen of hun werkzaamheden nog wel conform de bedrijfsactiviteiten zijn waarvoor de vergunning is afgegeven en of dat men activiteiten ontplooit die buiten de toegestane activiteiten van Rep Office vallen. Ook hierop is controle toegenomen.

Ruimte voor interpretatie

Daar komt nog bij dat, hoewel het doel is duidelijke regels te scheppen, niet elke nieuwe wet die momenteel in hoog tempo wordt doorgevoerd evengoed doordacht is en er daardoor vaak nog steeds ruimte voor interpretatie overblijft. Zo is er veel kritiek op de nieuwe immigratiewetgeving waar vaak onduidelijk is wat de beste visum-categorie is voor een bepaalde situatie. Dat neemt echter niet weg dat er strenger gecontroleerd wordt, en raids op buitenlandse bedrijven door het Public Security Bureau zijn sterk in aantal toegenomen. Recentelijk werden er bij een grote multinational in Beijing nog 20 stagiairs gedeporteerd omdat ze met het verkeerde visum aan het werk waren. De risico’s van dit alles kunnen uiteenlopen van fikse boetes, deportatie, schorsing van de bedrijfsactiviteiten, inbeslagname van paspoorten, tot zelfs gevangenisstraf.

Rechtsstaat in transitie

Om samen te vatten is China een rechtsstaat in transitie. De oude tijden waarin regels vaag waren, controle nauwelijks bestond, contracten geen zin hadden omdat ze toch niet konden worden nageleefd, en overheden alleen aan het werk konden worden gezet via steek-penningen of guanxi , is grotendeels voorbij en deze ontwikkeling is sinds Xi Jinping aan de macht is gekomen in een stroomversnelling geraakt. Het hebben van goede Guanxi met lokale overheden en instanties zal altijd belangrijk blijven, maar het kan geen excuus of middel meer zijn om de regels te omzeilen. Dit betekent dat zakendoen in China geleidelijk makkelijker en transparanter zal worden, maar ook dat de risico’s van het niet navolgen van de nieuwe regels en wetten groter worden en dit betekent ook dat een cultuurverandering noodzakelijk is binnen veel Chinese vestigingen van buitenlandse bedrijven. Voor ieder bedrijf met een vestiging in China is dit dan ook een goed moment om de eigen activiteiten, vergunningen en certificeringen, CSR-beleid, boekhouding en contracten eens goed onder de loep te leggen.

Dit blog verscheen ook op China2025.nl

Over Erik van der Molen

Erik van der Molen is Advisor Asia Practice bij Kneppelhout en docent International Business & Management op de Haagse Hogeschool. Erik studeerde Chinees aan de University of International Business and Economics in Beijing en was van 2008 tot 2012 directeur van het Netherlands Business Support Office in Nanjing. In totaal heeft hij meer dan 12 jaar in China en Japan gewoond en gewerkt en spreekt zowel Chinees als Japans.

Op de hoogte blijven?

Schrijf je in en ontvang de laatste nieuwsupdates, artikelen, blogs en evenement notificaties.